Make your own free website on Tripod.com

p) Ahlâkî Vicdan ve Değeri:

Teorik ahlâkın en önemli meselelerinden birisi de vicdan ve vicdanın değeridir. Bu meseleyle ilgili bir takım tanımlar yapılmış, değeri tartışılmış, değişip değişmeyeceği üzerinde durulmuştur. Bazı ahlâkçılar vicdanı ahlâkî bir değer sayarken, bazıları onu sadece bir duygu olarak vasıflandırmıştır. Osmanlı ahlâkçılarının ekserisinin benimsediği tanım şu şekilde ifade edilebilir: Vicdan, iyiyi kötüden ayıran, bizi iyiye sevkeden ve kötüden uzaklaştıran bir hakim kuvvettir.

Osmanlı ahlâkçılarından A.irfan vicdanı mükemmel ayarlanmış ve tartısında şaşmayan bir teraziye benzetir; A.Rifat ise Allah’ın bir ihsanı, nurlu bir duygu, kalb terazisidir. Hayır ve şerri, iyi ve kötüyü tartar ve bize bildirir.diye nitelerken, A.Seyyidî de “hayvanları içgüdüleri; insanı ise vicdanı yönetir ve idare eder. Çünkü vicdan vasıtasıyla bize doğru yolu gösteren Allah’tır”.diye bir açıklamada bulunur. Bunun böyle olması bir şarta bağlıdır, o da vicdanın vahyin nuru ve akl–ı selimin kontrölü altında olmasıdır.

Osmanlı ahlâkıları “vicdan nasıl meydana gelmiştir?” sorusunun çözümü üzerinde de durmuş ve vicdanın duygu, soyaçekim, deney veya akıldan meydana geldiğini ileri süren dört farklı görüş ortaya koymuşlardır. Ayrıca vicdanın değeri ile ilgili olarak da bazı farklı görüşler ortaya çıkmıştır. M.Rahmi, M.Adil, A.Kemal, A.Seyyidi, Ö.Nasuhî, A.Hamdi Tekamülcü ve Çağrışımcı ahlâk yanlılarına göre vicdan hata yapabilir. A.Rifat ve A.irfan, Akılcı ve iskoçya Okulu doğrultusunda görüş serdedenlere göre ise vicdanın hata yapmayacağı görüşü benimsenir.

Bu meselede İslâm ve Osmanlı ahlhakçılarının birleştikleri bir nokta vardır; O da, vicdanın akla öncülük ettiği, onu düzenlediği, iyi ve kötü davranışlar sonucunda ruhun rahatlaması veya sıkıntıya düşmesidir. Vicdanı hataya götüren bazı sebepler vardır. Bunlar cehalet, eğilimler ve duygulardır. M.Rahmi ve M.Adil’e göre iyi terbiye edilmemiş ve yeterince yetiştirilmemiş insanlarda vicdan hata eder; çünkü cahil insan vicdanından habersizdir. Halbuki vicdan geliştirilmezse körleşir, hatta yok olma tehlikesi bile ortaya çıkabilir.

Hırs, menfaat, nefse karşı aşırı sevgi ve egoizm gibi çeşitli duygular da vicdanı yanıltabilir. Bu nedenle, insan hislerini iradesiyle kontrol altına almalıdır Vicdanı hataya sevkeden bu üç etken ortadan kaldırılabilirse, o zaman insanda vicdan-ı selim teşekkül eder; işte ancak böyle bir vicdan aklı yönlendirebilir;; yüksek bir karar organı, bir temyiz mahkemesi haline gelebilir.

Vicdan, sadece iyi ve kötüyü açıklamakla yetinmez; onları araştırır ve muhakeme eder. Vicdan, kendisine konu olan kötü haraketten üzüntü, pişmanlık ve vicdan azabı duyar; iyi bir haraket de sevindirir. A.Seyyidi ve A.Rifat’a göre, dünyada en kötü ceza, kötülük edenlerin çekmiş olduğu vicdan azabıdır. En büyük huzur da gönül ve vicdan huzurudur.

Bir taraftan vicdanın sesini dinlemeyi emreden İslâm Dini, diğer taraftan da vicdanın herkes için kayıtsız şartsız hayır ve şerri ayıracak bir ölçü olmayacağını da ortaya koyar. Çünkü bazan insanî vicdanın kaybolup onun yerine nefsanî ve şeytanî bir duygunun geçmesi de söz konusudur. Ancak ilâhî saflığını kaybetmemiş ve vahiyden ilhâm almış, onunla beslenmiş olan vicdan, hayır ve şerrin ölçüsü olabilir. Böylesi insanlara da “akl-ı selîm” ve “kalb-i selîm” sahibi insanlar denir. Bu özelliklere sahip insanların vicdanları için vicdan azabının ve sevincinin bir değeri olur. Bunlar için vicdan azabı hapishanelerinde mahkum olmak, bir cezaevinde mahkum olmaktan daha fazla acı vericidir.

Buraya kadar elealıp incelemeye çalıştığımız Nazarî Ahlâk içinde yer alan ahlâk kurallarının, hayata bakış tarzlarının ve bir takım önerilerin hayata aktarılarak uygulanmasına “Amelî Ahlâk” denir. Ahlâk ilminin en büyük gâyelerinden birisi, nazariyat ile amel arasında tam bir uygunluk sağlamaktır. Bu bütünlüğü kuran ahlâk sistemleri, mensuplarını iki cihanda da mutluluğa ulaştırır.

WB01337_.gif (904 bytes)                             WB01339_.gif (896 bytes)

Son Günceleme:08,04,2006
Web Design:Ö.Faruk ERDEM

omferdem@hotmail.com